Wiel van Dinter verhaalt over de harmonie van Gennep, Unitas et Fidelitas (dec 2017)

In 1993, bij het 175jr bestaan van harmonie Unitas et Fidelitas uit Gennep heeft Wiel van Dinter al het nodige speurwerk verricht dat geleid heeft tot de publicatie van het boekwerk "daar is de harmonie", dat het wel en wee van die harmonie in die 175jr beschrijft. Sedertdien heeft Wiel nog verder speurwerk verricht, hetgeen leidt tot de volgende toevoegingen aan de historie van harmonie Unitas et Fidelitas.

Deel 1,

PASTOOR THEODORUS VAN ALPHEN
Oprichter Kerkelijke Harmonie “Unitas et Fidelitas”

Rondom zijn geboortejaar 1778

Zijn geboorteplaats Gennep maakte politiek hectische tijden door. Toen Theodorus van Alphen ter wereld kwam, was het amper vijftien jaar geleden dat het Pruisisch hertogdom Kleef, waarin Gennep lag, meegesleurd was in een Europese oorlog: Engeland en Pruisen tegenover Frankrijk en Oosterrijk als voornaamste strijdende partijen.

Oorlog
Het Kleefse land, gedirigeerd door de in Berlijn wonende koning van Pruisen, deelde dus in de malaise van een langdurige oorlog (1756-1763). Doortrekkende troepen lieten zich foerageren waarbij steden en dorpen gebukt gingen onder bezettingen. Financieel raakten ze aan de grond.

Herstel
In de 70er jaren van deze 18 de eeuw kwam het dagelijks leven in Gennep weer geleidelijk tot rust, zakte de ellende langzaam weg en zag men een aarzelende economische opbloei. De ‘hoge regering' in Kleef had weer controle over de steden en dorpen in het hertogdom.
Zo ging er bijvoorbeeld van Kleef een circulaire uit waarin de overheid er bij de gemeentebesturen op aandrong de consumptie van buitenlandse cafée te ontmoedigen ten faveure van ‘patriottische cyther'.Dit was een aftreksel van gebrande rogge, tarwe of erwten! In Gennep werden de winkeliers op het raadhuis uitgenodigd voor een promotiegesprek over de nieuwe drank. Allen weigerden het brouwsel te verkopen!

Postkoets
Het verkeer met het ‘buitenland' (hertogdommen Brabant en Gelder vooral) was weer genormaliseerd. Gennep kwam zelfs minder geïsoleerd te liggen. Elke woensdag en zaterdag reed er een postkoets van Nijmegen via Gennep naar Venlo. De ene week van Nijmegen naar Venlo, de andere week omgekeerd. Tijdens de korte stop in Gennep om verse paarden in te spannen stond daar een postkar uit Kleef te wachten om poststukken in ontvangst te nemen en af te geven. Indien er plaats in de wagen was, konden er reizigers mee.

Zandstraat
Dit was de tijd waarin Theodorus van Alphen in 1778 geboren werd. Zijn wieg stond op perceelnummer 65 in de Zandstraat te Gennep (ongeveer voormalig postkantoor). Hij was na Henricus de tweede zoon in het huwelijk van koopman/winkelier Gerhard van Alphen en Anna Maria de Wit.

Wiel van Dinter

 

FOTO/schilderij
Pastoor Th. van Alphen

deel 2

Familie Van Alphen in Gennep

Het was 1776 toen de 30jarige Gerhard van Alphen met zijn vrouw Anna Maria de Wit vanuit het Gelderse Wamel naar het buitenland, naar het Kleefse Gennep verhuisde. Hij was koopman/winkelier van beroep. Wat hem in Gennep bracht? Wij moeten er naar raden want Gennep was toen allesbehalve een welvarend stadje in het Kleefse land.

Oorlogsleed
De Pruisische koning -tevens hertog van Kleef- had het hertogdom meegesleept in de zogenaamde Zevenjarige Oorlog (1756-63) tegen Frankrijk c.s.. Het Kleefs gebied had zwaar geleden onder de doortrekkende soldatenhorden, die de bevolking uitzogen en leegroofden. Toen de oorlog geëindigd was, bleek de gemeente Gennep bankroet te zijn, had het torenhoge schulden en waren handel en nijverheid totaal ontwricht.

Naweeën
Wanneer Gerh. van Alphen zich in Gennep vestigt, zijn de naweeën van die oorlog nog duidelijk voelbaar. Een groot deel van de 800 inwoners leeft onder de armodegrens. De deken- en lakenfabriek hebben nog 2,3 knechten en liggen soms wekenlang stil, omdat de afzet naar Holland stagneert door goedkopere productie aldaar. De hoge belastingen in de stad Gennep verlammen de handel, doordat het platteland belastingvrij is en allerlei goederen ‘s nachts de stad binnen gesmokkeld worden.

Vestiging
In “so ein geringes Orth” vestigt zich in 1776 toch de Wamelse koopman Gerhard van Alphen op de Zandstraat. Daar wordt in 1777 Henricus van Alphen geboren. Een jaar later, in 1778, komt Theodorus er ter wereld. Deze laatste zal tijdens de volgende eeuw in Gennep historie schrijven! Ook zus Clara (geb. 1782) zal hierbij een belangrijke rol spelen.

Wiel van Dinter

FOTOS Zandstraat

deel 3

Zijn eerste twintig levensjaren

Dinsdag 1 december 1778 draagt de vroedvrouw de kleine Theodoor naar de Martinuskerk. Vader Gerhard van Alphen en de twee doopgetuigen Herma Goossens en Maria van Dijck vergezellen haar. Pastoor Ebben wacht hen op bij het doopvont achter in de kerk. Weer thuisgekomen na de doopplechtigheid kan een blijde moeder Anna in het kraambed de dopeling weer in haar armen sluiten.

Kinderen
De twee jongens Henri en Theodoor krijgen3 januari 1782 een zusje met de namen Clara Genoveva. Als koopman behoort Garhard van Alphen tot de weinige welgestelden in het stadje. Hij kan het schoolgeld voor de twee jongens best betalen. Henri, de oudste, zal traditiegetrouw zijn vader in het bedrijf opvolgen. Voor Theodoor is bij gebleken goede capaciteiten het priesterschap weggelegd. Clara zal als meisje niet naar school gaan maar van jongs af aan moeder helpen in het huishouden, de huishoudelijke taken leren en later een goede partij trouwen.

Schooljaren
Theodoor gaat dus naar de katholieke lagere school in de Kerkstraat. Daar, tegen het kerkhof, doorloopt hij de eerste zes schooljaren. Tijdens de pauze spelen de jongens vóór de school, want tussen de graven is het verboden terrein. Theodoor is blij wanneer hij tussendoor de lange schoolbank mag verlaten om met een schoolmakker in de kerk misdienaar te zijn. Het leren gaat hem gemakkelijk af. En dus stuurt vader Gerhard hem na zes jaar naar de Latijnse school die gehuisvest is in het raadhuis. Daar geeft de rector hem onderwijs in vakken die voorbereiden op de studie voor priester.

Bezet gebied
De gevolgen van de Franse revolutie (1789) worden in heel West-Europa merkbaar. Onder geïnspireerde leiders trekken Franse legers de landsgrenzen over. Het hertogdom Kleef wordt in 1794 overrompeld; de Pruisische koning laat zijn ver af gelegen wingewest in de steek. De hoge regering in Kleef wordt gedirigeerd door de opperbevelhebber van de Franse bezetters. In Gennep gaat Derk Thierry en Hanna Jeanne heten.

Studie
In deze Franse periode is Theodoor in Gennep ‘uitgeleerd' en zal hij zijn geboorteplaats moeten verlaten. Voor de vervolgstudie tot priester gaat hij naar de theologische hogeschool in de bisschopsstad Keulen. Daar is de priesteropleiding van het bisdom Keulen, waaronder Gennep valt. Tijdens deze studiejaren zal hij een of twee keer per jaar zijn voeten weer op Gennepse bodem zetten.

Wiel van Dinter

FOTO doopvont en interieur Martinuskerk

deel 4

Naar het priesterschap

In Gennep had Theodoor altijd Kleverlands gesproken. Op de Latijnse school in het raadhuis maakte hij kennis met de tweede taal, de ambtelijke taal van het hertogdom: het Pruisisch Duits. Nu in Keulen op het filosophicum en het theologicum was Duits en Latijn de voertaal.


Genneps
De luttele keren dat Theodoor vanuit Keulen naar huis kwam, vond moeder Anna dat hij weer groter geworden was. En keek vader Gerhard met stille trots naar zijn zoon. Als die zijn oude schoolkameraden tegenkwam, praatte hij weer het vertrouwde Genneps en voelde hij zich thuis.


Acoliet
Zo gaan de jaren voorbij en lopen op zekere dag vader en zoon, de acoliet, door het stadje. Als Theodoor alleen terugloopt, tikt de tegemoet komende stadswachter aan zijn pet. Theodoor groet vriendelijk terug maar moet inwendig lachen: hoe lang is het geleden dat die man hem als kwajongen boos achterna zat?


Keulen
Dan nadert de dag van de priesterwijding. Gerhard van Alphen is met zijn oudste zoon Henri naar Keulen afgereisd om op zaterdag na Pinksteren 12 juni 1802 de plechtigheid in de Keulse dom mee te maken. Ze zijn onder de indruk van de machtige domkerk en zien een zee van witte gedaanten daar op het priesterkoor, waar de keurvorst-bisschop Anton Viktor van Oostenrijk de grote schare tot priester wijdt. De jonge priester mag mee naar Gennep, waar hij zijn eerste H. Mis zal opdragen.

Neomist
Zondag 20 juni gaat de stoet met neomist Theodoor van Alphen, lopend in een krans van sparrentakken, gedragen door een kring van bruidjes, van de Zandstraat naar de St.-Martinuskerk. Drommen mensen staan langs de met berkenboompjes versierde straatkant naar dit niet alledaags schouwspel te kijken. Onder het gebeier van de klokken arriveert de stoet bij de kerkdeur, waar pastoor Geurts en kapelaan Michels de neomist staan op te wachten en welkom heten.


Welkom
Voorafgegaan door de bruidjes schrijden de koster, pastoor en neomist onder gezang en orgelspel door het middenschip naar het feestelijk versierd altaar. Daar wordt hij begroet door de kantonpastoor van Kranenburg en de pastoors Broeckwijlder en Ververs, resp. van Ottersum en Heijen.


H. Mis
Neomist Theodoor van Alphen begint aan de eerste gezongen Mis in zijn vertrouwde Sint Martinuskerk. Tijdens zijn eerste preek staat hij vis à vis met de stampvolle kerk en ziet hij op de eerste bankenrij zijn ouders, broer Henri, zus Clara en familie zitten. Moeder Anna met tranen op haar wagen en vader Gerhard zijn ontroering nauwelijks verbergend.


Kerkvolk
In de tweede bank ontwaart hij burgemeester Friderichs met schepenen en raadsleden. Links en rechts in het midden- en zijschip bekende gezichten, die glimlachend, vol spanning naar hem opkijken. Achter boven op het koor gestalten en orgelpijpen. Behalve hier en daar een kuch wordt het doodstil in de kerk.


Preek
Theodoor op de preekstoel voelt de spanning in zich wegebben: hij is hier thuis.. Na de Latijnse openingszin aarzelt hij even …dan begint hij te spreken. Niet in het Duits of Frans. Hij spreekt in zijn moedertaal, het ‘plat', het Kleverlands. De Gennepenaren ademen op: priester Theodoor van Alphen is een van hen gebleven.

de dom van Keulen, De bekende Gennepenaar Willem van Gennep was rond het midden van de 14e eeuw bisschop van Keulen. Tijdens zijn ambtsperiode als bisschop werd de bouw van die dom voortvarend aangepakt
De graftombe van Willem van Gennep is te vinden in die dom van Keulen. Op de sokkel is duidelijk herkenbaar het wapen van Gennep afgebeeld.

FOTO Dom van Keulen, Praalgraf Willem van Gennep in de dom

Deel 5,

Warrige tijden voor Gennep

De celebratie van de eerste H. Mis en de daaraan verbonden festiviteiten waren voorbij; de versiering van zijn ouderlijke woning afgebroken. De realiteit van alledag kreeg weer de overhand. De tumultueuze staatkundige ontwikkelingen drongen in alle hevigheid ook in Gennep en bij de jonge priester door.

Wisseling
Tijdens Theodoor van Alphen zijn studietijd in Keulen had de koning van Pruisen zijn gebied op de linker Rijnoever afgestaan aan Frankrijk. Keizer Napoleon had toen het hertogdom Kleef opgeheven en het gebied ingelijfd bij Frankrijk. De bisschopstad Keulen lag op de rechter Rijnoever, in Pruisen dus. Voor de Frans geworden linker Rijnoever moest er een nieuw bisdom komen: dat werd Aken. De stad Gennep ging kerkelijk onder Aken horen en staatkundig onder Parijs!

Kranenburg
De staatkundige en kerkelijke indeling in Frankrijk ging hier als voorbeeld dienen. De dekenale centra (voor Gennep was dat Xanten) verdwenen. In elk kanton werd een door de staat gesalariëerde ‘kantonpastoor' aangesteld. Deze fungeerde als voorheen een deken en was het aanspreekpunt voor alle parochies in dat kanton.
De pastoor in Gennep had dus te maken met de kantonpastoor in Kranenburg, want Gennep viel staatkundig onder dat kanton. Een rare gewaarwording voor de parochie Gennep: de eeuwenoude binding met Xanten werd abrupt verbroken.

Oeffelt
Omdat het bisdom Aken pas op 25 juli 1802 begon te functioneren had de pas gewijde priester Van Alphen (12 juni 1802) nog even met het bisdom Keulen te maken. Hij kreeg dus nog uit Keulen zijn benoeming tot kapelaan in Oeffelt. Hij kwam daar in een bijna onoverzichtelijke nationaliteitscrisis terecht.

Ander land
Oeffelt had eeuwenlang via Gennep tot het hertogdom Kleef behoord. Met het staatkundig verdwijnen van het hertogdom ging het dorp op 5 jan 1800 op in de Bataafse Republiek. De vlag met de Pruisische adelaar, die in 1795 had plaats gemaakt voor de Franse vlag maakte in 1800 weer plaats voor de roodwitblauwe statenvlag. Aan de Gennepse Maasoever staande keek een Gennepenaar naar de vierkante torenspits van Oeffelt daarginds in …het buitenland!

het kerkje in Oeffelt
Napoleon

FOTO Afbeelding van Napoleon Oud kerkje Oeffelt in rond die tijd

Deel 6,

Kapelaan in Oeffelt

Toen Napoleon het hertogdom Kleef ophief, werd Oeffelt, liggend op de linker Maasoever, van het Kleefse afgescheiden en staatkundig Hollands. Het dorp vond indeling bij de Bataafsche Republiek met als voertaal Nederlands i.p.v. Kleverlands (1796-1801). Daarna stelde keizer Napoleon in deze vazalstaat van Frankrijk een nieuwe overheid aan en veranderde de naam in: Bataafsch Gemenebest (1802). Oeffelt viel binnen dit Gemenebest onder het departement Bataafs Brabant.

Binnen-/buitenland
Gedurende die staatkundige veranderingen kwamTheodoor van Alphen als kapelaan Oeffelt binnen (1802). Hij ontmoette daar pastoor Theodorus H. van Ackeren, afkomstig uit Mehr bij Kleef. Deze was al vanaf 1773 zielenherder in het Maasdorpje. Hij had het Pruisisch hertogdom Kleef nog meegemaakt met het kerkelijk gezag uit Xanten/Keulen. Ofschoon staatkundig HHollands, kwamen de kerkelijke richtlijnen in Oeffelt nog steeds uit het Pruisisch bisdom Keulen. Dus uit het buitenland!

Verzoek
Kapelaan Van Alphen ziet hoe de pastoor in 1803 aan de kardinaal -prefect een verzoekschrift indient om onder het vroegere diocees Roermond te gaan horen. Het verzoek wordt niet beantwoord maar op de lange baan geschoven. Het blijft dus Keulen (1803).

Huwelijk
De kapelaan denkt vol vreugde terug aan zijn eerste jaar in Oeffelt. Zijn zus Clara heeft hem gevraagd of hij het huwelijk van haar en haar verloofde wil inzegenen. Een bijzonder eervol verzoek vindt hij. Op het feest van Allerheiligen (1 november 1802) zegent hij het huwelijk tussen Clara Genoveva van Alphen en Peter Wolterus Michels uit Goch in. Zij gaan in Gennep bij Clara's ouders wonen.

Holland
Staatkundig vindt keizer Napoleon het Gemenebest niet Fransgezind genoeg. Daarom verandert hij het Gemenebest in een koninkrijk Holland met zijn lievelingsbroer broer Lodewijk als koning (1806). Deze Louis blijkt echter teveel Hollands gericht in de ogen van zijn grote broer, de keizer. Dus heft Napoleon de staat weer op en voegt het hele land bij Frankrijk (1810).

Genadebeeld
Theodoor van Alphen ziet deze tombola van nationaliteitswisselingen met gemengde gevoelens aan. Hij concentreert zich meer op het parochieel werk. Met grote interesse richt hij zich op gebeurtenissen rond het miraculeus Mariabeeldje in de Oeffeltse San Salvatorkerk. Al vanaf 1753 komen er 's zaterdags talrijke pelgrims naar O.L. Vrouw, Toevlucht der zondaren . Er vinden wonderbaarlijke genezingen plaats. Onuitwisbare indrukken neemt de kapelaan mee, wanneer hij in 1812 Oeffelt verlaat.

Lodewijk Napoleon


FOTO Afbeelding Lodewijk Napoleon, koning van Holland (1806-1810), Mirakelbeeldje van Oeffelt, O.L. Vrouw, Toevlucht der zondaren (1753-1945)